ساعت‌ها

کهن‌ترین خلاص مکانیکی ساعت‌های اروپایی. چرخ تاج با دو پالت روی میله‌ای عمود بر آن درگیر می‌شود. در ساعت‌های جیبی تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم به‌کار می‌رفت و حضور آن نشانهٔ قدمت است.

خلاصی اصطکاکی با استوانهٔ نیم‌بریده روی محور ترازو که امکان ساخت ساعت‌های نازک را فراهم کرد و در سدهٔ نوزدهم در ساعت‌های سوئیسی و فرانسوی بسیار رایج بود.

خلاصی با دو رده دندانه (یا دو چرخ) که یک‌درمیان قفل و تکانه را انجام می‌دهند. دقیق اما شکننده؛ در ساعت‌های انگلیسی مرغوب و بعدها در ساعت‌های ارزان آمریکایی به‌کار رفت.

خلاص غالب ساعت مکانیکی. اهرم واسط، ترازو را میان دو تکانه آزاد می‌گذارد و همین «جدایی» دقت آن را از خلاص‌های اصطکاکی بالاتر می‌برد. دو شاخهٔ تاریخی اصلی آن انگلیسی و سوئیسی است.

خلاص آزاد با تکانهٔ یک‌طرفه که در کرنومترهای دریایی و ساعت‌های جیبی دقت‌بالا به‌کار می‌رفت. به ضربه حساس است و به همین دلیل در ساعت مچی رایج نشد.

خلاصی که جرج دنیلز طراحی کرد تا با جداسازی قفل و تکانه، اصطکاک لغزشی خلاص اهرمی را کاهش دهد. این خلاص در تولید انبوه از اواخر سدهٔ بیستم به‌کار گرفته شد.

قابی بدون درپوش جلویی که صفحه همیشه دیده می‌شود. در استاندارد رایج، تاج در موقعیت ساعت ۱۲ و عدد ۱۲ در بالا قرار دارد.

قابی با درپوش فنری روی صفحه برای محافظت از شیشه. در نوع «نیم‌دردار» پنجره‌ای در درپوش تعبیه شده تا بدون باز کردن، ساعت خوانده شود.

جنس قاب یکی از مهم‌ترین معیارهای طبقه‌بندی و همچنین رایج‌ترین محل خطا در شناسایی است، چون «روکش طلا» بارها به‌جای «طلا» معرفی می‌شود.

فهرست پایهٔ سازندگان سوئیسی با سال تأسیس. این صفحه تنها داده‌های پایه‌ای را نگه می‌دارد؛ صفحهٔ اختصاصی هر سازنده پس از مقابله با آرشیو خود آن سازنده ساخته می‌شود.

صنعت ساعت‌سازی آمریکا بر پایهٔ قطعات قابل‌تعویض و تولید انبوه شکل گرفت؛ شمارهٔ سریال حرکت در این کارخانه‌ها معمولاً امکان تاریخ‌گذاری نسبتاً دقیق را می‌دهد.

ترتیب پیدایش خلاص‌ها و سامانه‌های کوک، ستون فقرات تاریخ‌گذاری ساعت‌های قدیمی است.

در ساعت‌های کلیدکوک، کوک فنر و تنظیم عقربه‌ها با کلید جداگانه و از راه سوراخ‌هایی روی صفحه یا پشت حرکت انجام می‌شود. این شیوه تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم استاندارد بود و پس از آن جای خود را به سیستم بی‌کلید داد.

در سیستم بی‌کلید، کوک و تنظیم عقربه از راه تاج انجام می‌شود و نیازی به کلید جداگانه نیست. این سازوکار در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم فراگیر شد و ساخت آن را عموماً به آدرین فیلیپ نسبت می‌دهند.

قاب دوتایی از یک قاب درونی که حرکت در آن نصب است و یک قاب بیرونی محافظ تشکیل می‌شود. این ساختار در ساعت‌های انگلیسی سده‌های هفدهم تا نوزدهم رایج بود و دلیل آن محافظت از حرکت در برابر گرد و ضربه پیش از رواج شیشه و درزبندی بهتر بود.

قاب نیم‌شکاری درپوش جلویی لولادار دارد که در میان آن پنجره‌ای شیشه‌ای تعبیه شده و ساعت‌شمار روی خود درپوش نقش بسته است؛ بنابراین می‌توان بدون باز کردن درپوش وقت را تقریبی خواند. گونهٔ کامل آن (hunter) پنجره ندارد و گونهٔ باز (open face) درپوش ندارد.

قاب‌های طلای ساعت جیبی با عیارهای رایج ۹، ۱۴ و ۱۸ قیراط ساخته می‌شدند. در بریتانیا علامت‌های رسمی عیار (hallmark) شامل نشان عیار، نشان ادارهٔ آزمایش و حرف سال است و همین مجموعه، تاریخ‌گذاری قاب را ممکن می‌کند.

نقره رایج‌ترین فلز قاب ساعت جیبی در سدهٔ نوزدهم بود. عیارهای متداول ۰٫۹۲۵ (استرلینگ بریتانیا)، ۰٫۹۰۰ و ۰٫۸۰۰ (اروپای قاره‌ای) است و علامت‌های عیار در داخل درپوش زده می‌شود.

قاب روکش طلا از ورقهٔ طلا که به فلز پایه لحیم و نورد شده ساخته می‌شود؛ برخلاف آبکاری، لایهٔ طلا در آن ضخیم و قابل‌سنجش است. سازندگان آمریکایی این قاب‌ها را با تضمین مدت‌دار عرضه می‌کردند و همان عبارت روی درپوش حک می‌شد.

قاب گان‌متال از فولاد با پرداخت شیمیایی تیره ساخته می‌شود و ارزان‌ترین ردهٔ قاب در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل بیستم بود. همین ارزانی باعث شد ساعت‌های گان‌متال در شمار زیاد به بازارهای منطقه، از جمله ایران، وارد شوند.

در گونهٔ انگلیسی فرار اهرمی، دندانه‌های چرخ فرار نوک‌تیز و شعاعی‌اند و اهرم معمولاً نسبت به محور چرخ‌ها زاویهٔ قائم دارد (چیدمان به‌اصطلاح right-angle). این معماری در ساعت‌سازی بریتانیا تا اواخر سدهٔ نوزدهم پابرجا ماند.

گونهٔ سوئیسی با دندانه‌های پهن و کج چرخ فرار و چیدمان خطی اهرم و بالانس شناخته می‌شود. این معماری ساخت انبوه و تعویض‌پذیری قطعات را آسان کرد و تا امروز پایهٔ عملی همهٔ ساعت‌های مکانیکی مرغوب است.

در فرار پین‌پالت، به‌جای سنگ‌های پالت، دو پین فلزی عمودی روی اهرم می‌نشیند. جورج فردریک روسکوف این ساختار را برای ساخت ساعت ارزان و بادوام به کار برد و همین ردهٔ ساعت، ساعت جیبی را از کالای اشرافی به کالای همگانی بدل کرد.

ساعت‌سازی انگلیسی از سدهٔ هفدهم تا نیمهٔ سدهٔ نوزدهم مرجع کیفیت جهان بود. سنت لندن بر ساخت تک‌تک، حکاکی نام سازنده روی حرکت و علامت‌گذاری رسمی قاب استوار است و همین سه نشانه، شناسایی و تاریخ‌گذاری این ساعت‌ها را ممکن می‌کند.

سنت فرانسوی، به‌ویژه پاریس و بزانسون، در کنار ساعت جیبی بر ساعت‌های رومیزی و سفری نیز متمرکز بود. حرکت‌های فرانسوی اغلب پل‌های صیقلی و نقش‌مایه‌های تزیینی دارند و علامت‌گذاری عیار در فرانسه نظام خاص خود را دارد.

ساعت‌سازی آلمان دو قطب دارد: گلاسهوته در ساکسون با ساعت‌های دقیق و پرداخت ویژه، و منطقهٔ جنگل سیاه با تولید انبوه ارزان. حرکت‌های گلاسهوته نشانه‌های ساختاری شناخته‌شده‌ای مانند صفحهٔ سه‌چهارم و پرداخت خط‌خطی دارند.

ساعت مچی کلاسیک بر باریکی قاب، صفحهٔ ساده و بند چرمی تکیه دارد و برای پوشش رسمی طراحی شده است. بسیاری از مچی‌های کلاسیک نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم در عمل ساعت جیبی کوچک‌شده با شاخک جوش‌خورده‌اند.

ساعت‌های نظامی بر پایهٔ مشخصات فنی سفارش‌دهنده ساخته می‌شوند: خوانایی بالا، صفحهٔ سیاه با اعداد روشن، ضدمغناطیس یا ضدآب بودن و حک‌شدن کدهای انبارداری بر پشت قاب. همین کدها مهم‌ترین سند اصالت این ردهٔ‌اند.

ساعت غواصی با درزبندی قاب، شیشهٔ ضخیم، بازل چرخان یک‌طرفه برای اندازه‌گیری زمان غوص و نشانه‌های درخشان خوانا تعریف می‌شود. یک‌طرفه بودن بازل ویژگی ایمنی است: چرخش اتفاقی تنها زمان باقی‌مانده را کمتر نشان می‌دهد.

کرونوگراف زمان‌سنجی مستقل از نمایش ساعت است که با دکمه‌های کناری راه می‌افتد، می‌ایستد و صفر می‌شود. دو معماری کلاسیک آن چرخ ستاره‌ای (column wheel) و بادامکی (cam) است؛ اولی نرم‌تر و پرهزینه‌تر و دومی ساده‌تر و ارزان‌تر است.