جست‌وجو

قران نقره واحد پایهٔ نظام پولی قاجار پس از اصلاح ضرب در دورهٔ فتحعلی‌شاه است. نمونهٔ تصویرشده در این صفحه سکه‌ای است که در منبع تصویری به سال ۱۸۳۰ میلادی نسبت داده شده است.

شاهی سفید، خردترین سکهٔ نقرهٔ رایج دورهٔ ناصری، معادل ۰٫۰۵ قران. تیپ ۲ آن میان سال‌های ۱۲۹۷ تا ۱۳۰۹ ق ضرب شده است.

فلوس، سکهٔ مسی خرد و محلی، در دورهٔ قاجار در ضرابخانه‌های شهری ضرب می‌شد و نقش‌مایه‌های جانوری و گیاهی متنوعی دارد. طبقه‌بندی دقیق فلوس‌ها هنوز در منابع تخصصی کامل نشده است.

بزرگ‌ترین سکهٔ نقرهٔ نخستین سال‌های پهلوی، پیش از اصلاح پولی ۱۳۱۰ و در چارچوب نظام قران ضرب شده است.

سکهٔ نقرهٔ میانی نظام قران در نخستین سال‌های پهلوی، ضرب‌شده میان ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۸ شمسی.

نخستین ریال نقرهٔ نظام پولی جدید؛ با اصلاح ۱۳۱۰/۱۳۱۱ ریال جایگزین قران شد و از ۱۳۱۴ هر ریال معادل ۱۰۰ دینار تعریف گردید.

نیم‌ریال نقرهٔ نظام ریالی، هم‌خانوادهٔ یک ریال با همان عیار ۰٫۸۲۸.

نخستین سری اسکناس‌های بانک ملی ایران با پرترهٔ رضاشاه تمام‌رخ و کلاه بلند. این سری شامل شش ارزش اسمی است و چاپ آن بر عهدهٔ American Bank Note Company بوده است.

خردترین ارزش اسمی نخستین سری بانک ملی؛ سبز تیره روی زمینهٔ چندرنگ با پرترهٔ رضاشاه در سمت چپ.

قهوه‌ای روی زمینهٔ چندرنگ، با پرترهٔ رضاشاه با کلاه بلند در سمت راست.

دومین سری بانک ملی با پرترهٔ سه‌رخ رضاشاه رو به چپ. این سری هفت ارزش اسمی دارد و نخستین بار اسکناس ۱۰۰۰ ریالی در آن منتشر شده است.

فهرست ساختاری سری‌های بانک ملی ایران با محدودهٔ شمارهٔ Pick هر سری. این فهرست نقشهٔ راه تکمیل پایگاه است: هر سری تا زمانی که ارزش‌های اسمی آن با دو منبع مستقل مقابله نشود، «در دست مقابله» می‌ماند.

از ۱۳۳۹ ش انتشار اسکناس به بانک مرکزی ایران منتقل شد. سری‌های دههٔ ۱۳۵۰ شامل ارزش‌های بالای ۵۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ ریالی و یک اسکناس یادبود پنجاهمین سال پهلوی است.

نخستین تمبرهای پستی ایران، منتشرشده در ۱۸۶۸ م با نقش شیر و خورشید. این انتشار با نام «باقری» شناخته می‌شود و چهار ارزش اسمی دارد؛ کلیشه‌های آن از پروف‌های آلبر بار (Barre) در پاریس گرفته شده است.

شمار دندانه در هر ۲ سانتی‌متر معیار استاندارد اندازه‌گیری دندانهٔ تمبر است. نبود دندانه (imperforate)، دندانهٔ خطی، قابی و رولت هر یک ردهٔ جداگانه‌ای در کاتالوگ‌های تخصصی‌اند.

کهن‌ترین خلاص مکانیکی ساعت‌های اروپایی. چرخ تاج با دو پالت روی میله‌ای عمود بر آن درگیر می‌شود. در ساعت‌های جیبی تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم به‌کار می‌رفت و حضور آن نشانهٔ قدمت است.

خلاصی اصطکاکی با استوانهٔ نیم‌بریده روی محور ترازو که امکان ساخت ساعت‌های نازک را فراهم کرد و در سدهٔ نوزدهم در ساعت‌های سوئیسی و فرانسوی بسیار رایج بود.

خلاصی با دو رده دندانه (یا دو چرخ) که یک‌درمیان قفل و تکانه را انجام می‌دهند. دقیق اما شکننده؛ در ساعت‌های انگلیسی مرغوب و بعدها در ساعت‌های ارزان آمریکایی به‌کار رفت.

خلاص غالب ساعت مکانیکی. اهرم واسط، ترازو را میان دو تکانه آزاد می‌گذارد و همین «جدایی» دقت آن را از خلاص‌های اصطکاکی بالاتر می‌برد. دو شاخهٔ تاریخی اصلی آن انگلیسی و سوئیسی است.

خلاص آزاد با تکانهٔ یک‌طرفه که در کرنومترهای دریایی و ساعت‌های جیبی دقت‌بالا به‌کار می‌رفت. به ضربه حساس است و به همین دلیل در ساعت مچی رایج نشد.

خلاصی که جرج دنیلز طراحی کرد تا با جداسازی قفل و تکانه، اصطکاک لغزشی خلاص اهرمی را کاهش دهد. این خلاص در تولید انبوه از اواخر سدهٔ بیستم به‌کار گرفته شد.

قابی بدون درپوش جلویی که صفحه همیشه دیده می‌شود. در استاندارد رایج، تاج در موقعیت ساعت ۱۲ و عدد ۱۲ در بالا قرار دارد.

قابی با درپوش فنری روی صفحه برای محافظت از شیشه. در نوع «نیم‌دردار» پنجره‌ای در درپوش تعبیه شده تا بدون باز کردن، ساعت خوانده شود.

جنس قاب یکی از مهم‌ترین معیارهای طبقه‌بندی و همچنین رایج‌ترین محل خطا در شناسایی است، چون «روکش طلا» بارها به‌جای «طلا» معرفی می‌شود.

فهرست پایهٔ سازندگان سوئیسی با سال تأسیس. این صفحه تنها داده‌های پایه‌ای را نگه می‌دارد؛ صفحهٔ اختصاصی هر سازنده پس از مقابله با آرشیو خود آن سازنده ساخته می‌شود.

صنعت ساعت‌سازی آمریکا بر پایهٔ قطعات قابل‌تعویض و تولید انبوه شکل گرفت؛ شمارهٔ سریال حرکت در این کارخانه‌ها معمولاً امکان تاریخ‌گذاری نسبتاً دقیق را می‌دهد.

تغییر واحد پول ایران کلید تاریخ‌گذاری سکه و اسکناس است: تومان/قران تا ۱۳۱۰ ش، سپس ریال.

ترتیب پیدایش خلاص‌ها و سامانه‌های کوک، ستون فقرات تاریخ‌گذاری ساعت‌های قدیمی است.

از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ ش مسکوکات رایج ایران عمدتاً از آلیاژ مس‌ونیکل و در ارزش‌های ۱، ۲، ۵، ۱۰، ۲۰ و ۵۰ ریال ضرب شد. طرح ثابت این دوره پرترهٔ شاه بر روی سکه و ارزش اسمی درون حلقهٔ گیاهی بر پشت آن است.

پرکاربردترین سکهٔ میان‌ارزش دههٔ ۱۳۵۰، از ۱۳۴۷ تا ۲۵۳۷ ضرب شده و در بیشتر مجموعه‌های ایرانی حاضر است.

سکه‌های طلای پهلوی با عیار ثابت ۰٫۹۰۰ در پنج وزن ربع، نیم، یک، دو‌ونیم و پنج پهلوی ضرب شدند. وزن هر واحد دقیقاً نسبت مضربی وزن یک پهلوی (۸٫۱۳۵۹۸ گرم) است و همین نسبت ساده مهم‌ترین ابزار تشخیص اصالت وزنی است.

به مناسبت جشن‌های ۲۵۰۰ساله در ۱۳۵۰ ش مجموعه‌ای از سکه‌های یادبود نقره و طلا با نقش‌مایه‌های هخامنشی ضرب شد. این سکه‌ها برای گردش پولی ضرب نشدند و در ردهٔ NCLT طبقه‌بندی می‌شوند.

پس از ۱۳۵۷ ش پرترهٔ شاه از سکه‌ها حذف و جای آن را نقش‌مایه‌های معماری اسلامی، خط و نشان ملی گرفت. تورم بلندمدت باعث شد ارزش اسمی سکه‌ها از ۱۰ ریال تا ۵۰۰۰ ریال بالا برود و ماژول (قطر و وزن) سکه‌ها چند بار کوچک شود.

دریک، نخستین سکهٔ طلای استاندارد شاهنشاهی هخامنشی، از زمان داریوش یکم ضرب شد و تا پایان دودمان با همان وزن و نقش‌مایهٔ «شاه کمان‌دار» ادامه یافت.

سیگلوس همتای نقره‌ای دریک و رایج‌ترین سکهٔ نقرهٔ هخامنشی است. نقش‌مایهٔ آن همان شاه کمان‌دار است و بیشتر نمونه‌ها به ضرابخانهٔ سارد نسبت داده می‌شوند.

درهم، سکهٔ اصلی در گردش دورهٔ اشکانی است: نیم‌رخ شاه رو به چپ بر روی سکه و کمان‌دار نشسته (آرشک، بنیان‌گذار دودمان) با کتیبهٔ یونانی بر پشت آن. طبقه‌بندی جهانی این سکه‌ها بر پایهٔ شماره‌های Sellwood است.

درهم پهن و نازک ساسانی، با نیم‌رخ شاه و تاج ویژهٔ او بر روی سکه و آتشدان با دو نگهبان بر پشت آن، فراوان‌ترین سکهٔ باستانی در مجموعه‌های ایرانی است. تاج شاه، علامت ضرابخانه و سال سلطنت سه کلید شناسایی آن‌اند.

پس از فروپاشی ساسانیان، والیان عرب سال‌ها همان درهم ساسانی را با افزودن عبارت‌های عربی در حاشیه ضرب کردند. این سکه‌ها حلقهٔ پیوند سکه‌شناسی ایران باستان و دورهٔ اسلامی‌اند.

عباسی، سکهٔ اصلی تجاری صفوی، از زمان شاه عباس یکم نام گرفت و نامش تا دورهٔ افشار، زند و آغاز قاجار ماند. سکه بی‌پیکره است و تمام سطح آن را کتیبهٔ دینی و نام حکمران، ضرابخانه و سال قمری پر می‌کند.

نادرشاه پس از لشکرکشی به هند (۱۷۳۹ م) واحد «روپیه» را در ضرابخانه‌های شرقی به نظام پولی ایران افزود، در حالی که عباسی در ضرابخانه‌های غربی ادامه یافت.

کریم‌خان زند خود را «وکیل‌الرعایا» می‌خواند و نه شاه؛ همین لقب روی سکه‌های او نقش بسته و بارزترین نشانهٔ شناسایی مسکوکات زند است.

یک سکهٔ ایرانی می‌تواند به پنج نظام تاریخی متفاوت تاریخ خورده باشد. خواندن درست تاریخ، پیش‌شرط هر انتساب است.

بانک شاهنشاهی ایران از ۱۸۹۰ م تا ۱۹۳۲ م تنها ناشر اسکناس در ایران بود. اسکناس‌های آن به واحد تومان و «قابل پرداخت در» یک شهر معین صادر می‌شدند؛ همین نام شهر مهم‌ترین واریتهٔ گردآوری این دوره است.

پس از کناره‌گیری رضاشاه در ۱۳۲۰ ش، پرترهٔ شاه جوان جای پرترهٔ پدر را گرفت. از ۱۹۴۴ تا ۱۹۵۸ م شش سری متوالی منتشر شد و واحد ۲۰۰ ریالی نخستین بار در سری ۱۹۴۸–۱۹۵۱ ظاهر شد.

بانک مرکزی ایران از ۱۳۴۰ ش انتشار اسکناس را بر عهده گرفت. هشت سری متوالی تا انقلاب منتشر شد و ارزش‌های ۵۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ ریالی نخستین بار در سری ۱۹۷۱ «پانل روشن» ظاهر شدند.

پس از انقلاب، تا آماده‌شدن طرح‌های تازه، موجودی اسکناس‌های دورهٔ پهلوی با یک نقش‌مایهٔ اسلیمی روی پرترهٔ شاه سورشارژ شد. سه موج پیاپی سورشارژ ثبت شده است و این اسکناس‌ها ردهٔ جداگانه‌ای در گردآوری‌اند.

از ۱۹۸۱ م طرح‌های کاملاً تازه و بدون پرترهٔ شاه منتشر شد. از ۱۹۹۲ م پرترهٔ آیت‌الله خمینی روی بیشتر ارزش‌ها نشست و تورم بلندمدت ارزش‌ها را تا ۱۰۰۰۰۰ ریال بالا برد.

تمبرهای ایران از ۱۸۶۸ م آغاز می‌شود. گردآوری این حوزه سه ویژگی دارد: نظام شماره‌گذاری ویژهٔ خود (پرسی‌فیلا)، سورشارژهای بسیار پرشمار، و نرخ بالای جعل در دوره‌های کلاسیک.

پس از انتشار نخست ۱۸۶۸، نقش‌مایهٔ شیر و خورشید در چند انتشار پیاپی ادامه یافت. این انتشارها در فرانسه و سپس در ایران چاپ شدند و تفکیک چاپ‌ها کار تخصصی است.

در ۱۹۰۲ م به دلیل کمبود تمبر، در تهران و مشهد تمبرهای موقت با حروف‌چینی ساده چاپ شد. سادگی چاپ همین تمبرها را به یکی از پرجعل‌ترین اقلام تمبرشناسی ایران تبدیل کرده است.

با آغاز دودمان پهلوی، پرترهٔ رضاشاه جای نقش‌مایه‌های قاجاری را گرفت. سری‌های ۱۹۲۵–۱۹۲۹ و سری قطعی ۱۹۳۳ ستون فقرات گردآوری این دوره‌اند.

در ۱۹۳۵ م نام رسمی کشور در مکاتبات بین‌المللی از «Persia» به «Iran» تغییر کرد و موجودی تمبرها با واژهٔ IRAN سورشارژ شد. این سورشارژ مرز روشنی میان دو دورهٔ تمبرشناسی ایران است.

پوند طلای انگلیس، شناخته‌شده در ایران با نام «لیرهٔ انگلیسی»، یکی از پرگردش‌ترین سکه‌های طلای خارجی در بازار ایران است. مشخصات آن از ۱۸۱۷ م تاکنون بدون تغییر مانده است.

لیرهٔ طلای عثمانی از راه تجارت مرزی به بازار ایران راه یافت و هنوز در مجموعه‌های ایرانی دیده می‌شود. مشخصات فلزی آن تأییدشده، اما شماره‌های KM آن به تفکیک ضرابخانه هنوز مقابله نشده است.

این سکهٔ نقرهٔ اتریشی قرن‌ها پول تجاری خلیج فارس، شبه‌جزیره و شرق آفریقا بود و در ایران نیز گردش داشت. نکتهٔ کلیدی آن این است که تاریخ روی سکه، سال ضرب نیست.

چهار دوکات طلای اتریش با طلای بسیار زرد و نازک‌بودن ورقه‌اش در بازار ایران شناخته می‌شود. نمونه‌های با تاریخ ۱۹۱۵ بازضرب رسمی‌اند و همچنان تولید می‌شوند.

سکه‌های طلای نیکلای دوم از راه مرزهای شمالی وارد ایران شدند و در مجموعه‌های ایرانی، به‌ویژه در آذربایجان و گیلان، فراوان‌اند.

پنی سیاه، منتشرشده در ۱۸۴۰ م در بریتانیا، نخستین تمبر چسب‌دار پستی جهان است و در هر مجموعهٔ کلاسیک جایگاه مرجع دارد.

نخستین تمبرهای امپراتوری عثمانی در ۱۸۶۳ م با نقش طغرای سلطان منتشر شدند و در مجموعه‌های منطقه‌ای ایران به‌عنوان همسایهٔ تمبرشناختی ایران گردآوری می‌شوند.

واحدهای پولی قاجار بر پایهٔ قران نقره استوار بود: هر تومان برابر ۱۰ قران و هر قران برابر ۲۰ شاهی. سکه‌های طلا (تومان)، نقره (قران و اجزای آن) و مس (فلوس) هم‌زمان در گردش بودند و تا پیش از راه‌اندازی ضرابخانهٔ ماشینی تهران، ده‌ها ضرابخانهٔ ولایتی سکه‌های دست‌ضرب با تفاوت‌های محلی می‌زدند.

محمدشاه (۱۲۵۰–۱۲۶۴ ق) سکه‌های طلا، نقره و مس را با همان ساختار دورهٔ فتحعلی‌شاه ادامه داد؛ تفاوت اصلی در متن نام پادشاه و در گسترش کاربرد نقش شیر و خورشید بر برخی تیپ‌هاست. ضرب همچنان دستی و پراکنده در ضرابخانه‌های ولایتی بود.

تومان طلا بالاترین واحد پولی دورهٔ ناصری بود و در کسرهای ۱/۵، ۱/۲، ۱، ۲ و ۵ تومان ضرب می‌شد. تیپ‌های متأخر این دوره پرترهٔ شاه را بر روی سکه دارند؛ تیپ‌های نخستین تنها خط و نشان شیر و خورشید دارند.

فلوس‌های مسی ناصری پول خرد روزمرهٔ بازار بودند و برخلاف سکه‌های نقره و طلا، نقش‌مایه‌های جانوری و تصویری متنوعی دارند: شیر و خورشید، طاووس، اسب، ماهی و گل. هر ضرابخانه طرح محلی خود را داشت و همین تنوع، این رده را به یکی از جذاب‌ترین حوزه‌های گردآوری قاجار بدل کرده است.

در دورهٔ مظفرالدین‌شاه (۱۳۱۳–۱۳۲۴ ق) ضرب ماشینی در ضرابخانهٔ تهران تثبیت شد و سکه‌ها یکدست‌تر، گردتر و با لبهٔ منظم درآمدند. قران نقره با پرترهٔ شاه و پشت شیر و خورشید، تیپ شاخص این دوره است.

سلطنت کوتاه محمدعلی‌شاه (۱۳۲۴–۱۳۲۷ ق) باعث شد شمار تیپ‌ها و سال‌های ضرب این دوره اندک باشد؛ همین کمیابی نسبی، سکه‌های او را در میان مجموعه‌داران قاجار مطلوب کرده است. ساختار واحدها همان قران و تومان است.

احمدشاه (۱۳۲۷–۱۳۴۴ ق) آخرین پادشاه قاجار بود و سکه‌های او پل میان نظام قران قاجاری و اصلاح پولی دورهٔ رضاشاه‌اند. قران‌های نقرهٔ این دوره فراوان‌اند و در بیشتر مجموعه‌های مقدماتی دیده می‌شوند.

در ساعت‌های کلیدکوک، کوک فنر و تنظیم عقربه‌ها با کلید جداگانه و از راه سوراخ‌هایی روی صفحه یا پشت حرکت انجام می‌شود. این شیوه تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم استاندارد بود و پس از آن جای خود را به سیستم بی‌کلید داد.

در سیستم بی‌کلید، کوک و تنظیم عقربه از راه تاج انجام می‌شود و نیازی به کلید جداگانه نیست. این سازوکار در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم فراگیر شد و ساخت آن را عموماً به آدرین فیلیپ نسبت می‌دهند.

قاب دوتایی از یک قاب درونی که حرکت در آن نصب است و یک قاب بیرونی محافظ تشکیل می‌شود. این ساختار در ساعت‌های انگلیسی سده‌های هفدهم تا نوزدهم رایج بود و دلیل آن محافظت از حرکت در برابر گرد و ضربه پیش از رواج شیشه و درزبندی بهتر بود.

قاب نیم‌شکاری درپوش جلویی لولادار دارد که در میان آن پنجره‌ای شیشه‌ای تعبیه شده و ساعت‌شمار روی خود درپوش نقش بسته است؛ بنابراین می‌توان بدون باز کردن درپوش وقت را تقریبی خواند. گونهٔ کامل آن (hunter) پنجره ندارد و گونهٔ باز (open face) درپوش ندارد.

قاب‌های طلای ساعت جیبی با عیارهای رایج ۹، ۱۴ و ۱۸ قیراط ساخته می‌شدند. در بریتانیا علامت‌های رسمی عیار (hallmark) شامل نشان عیار، نشان ادارهٔ آزمایش و حرف سال است و همین مجموعه، تاریخ‌گذاری قاب را ممکن می‌کند.

نقره رایج‌ترین فلز قاب ساعت جیبی در سدهٔ نوزدهم بود. عیارهای متداول ۰٫۹۲۵ (استرلینگ بریتانیا)، ۰٫۹۰۰ و ۰٫۸۰۰ (اروپای قاره‌ای) است و علامت‌های عیار در داخل درپوش زده می‌شود.

قاب روکش طلا از ورقهٔ طلا که به فلز پایه لحیم و نورد شده ساخته می‌شود؛ برخلاف آبکاری، لایهٔ طلا در آن ضخیم و قابل‌سنجش است. سازندگان آمریکایی این قاب‌ها را با تضمین مدت‌دار عرضه می‌کردند و همان عبارت روی درپوش حک می‌شد.

قاب گان‌متال از فولاد با پرداخت شیمیایی تیره ساخته می‌شود و ارزان‌ترین ردهٔ قاب در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل بیستم بود. همین ارزانی باعث شد ساعت‌های گان‌متال در شمار زیاد به بازارهای منطقه، از جمله ایران، وارد شوند.

در گونهٔ انگلیسی فرار اهرمی، دندانه‌های چرخ فرار نوک‌تیز و شعاعی‌اند و اهرم معمولاً نسبت به محور چرخ‌ها زاویهٔ قائم دارد (چیدمان به‌اصطلاح right-angle). این معماری در ساعت‌سازی بریتانیا تا اواخر سدهٔ نوزدهم پابرجا ماند.

گونهٔ سوئیسی با دندانه‌های پهن و کج چرخ فرار و چیدمان خطی اهرم و بالانس شناخته می‌شود. این معماری ساخت انبوه و تعویض‌پذیری قطعات را آسان کرد و تا امروز پایهٔ عملی همهٔ ساعت‌های مکانیکی مرغوب است.

در فرار پین‌پالت، به‌جای سنگ‌های پالت، دو پین فلزی عمودی روی اهرم می‌نشیند. جورج فردریک روسکوف این ساختار را برای ساخت ساعت ارزان و بادوام به کار برد و همین ردهٔ ساعت، ساعت جیبی را از کالای اشرافی به کالای همگانی بدل کرد.

ساعت‌سازی انگلیسی از سدهٔ هفدهم تا نیمهٔ سدهٔ نوزدهم مرجع کیفیت جهان بود. سنت لندن بر ساخت تک‌تک، حکاکی نام سازنده روی حرکت و علامت‌گذاری رسمی قاب استوار است و همین سه نشانه، شناسایی و تاریخ‌گذاری این ساعت‌ها را ممکن می‌کند.

سنت فرانسوی، به‌ویژه پاریس و بزانسون، در کنار ساعت جیبی بر ساعت‌های رومیزی و سفری نیز متمرکز بود. حرکت‌های فرانسوی اغلب پل‌های صیقلی و نقش‌مایه‌های تزیینی دارند و علامت‌گذاری عیار در فرانسه نظام خاص خود را دارد.

ساعت‌سازی آلمان دو قطب دارد: گلاسهوته در ساکسون با ساعت‌های دقیق و پرداخت ویژه، و منطقهٔ جنگل سیاه با تولید انبوه ارزان. حرکت‌های گلاسهوته نشانه‌های ساختاری شناخته‌شده‌ای مانند صفحهٔ سه‌چهارم و پرداخت خط‌خطی دارند.

ساعت مچی کلاسیک بر باریکی قاب، صفحهٔ ساده و بند چرمی تکیه دارد و برای پوشش رسمی طراحی شده است. بسیاری از مچی‌های کلاسیک نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم در عمل ساعت جیبی کوچک‌شده با شاخک جوش‌خورده‌اند.

ساعت‌های نظامی بر پایهٔ مشخصات فنی سفارش‌دهنده ساخته می‌شوند: خوانایی بالا، صفحهٔ سیاه با اعداد روشن، ضدمغناطیس یا ضدآب بودن و حک‌شدن کدهای انبارداری بر پشت قاب. همین کدها مهم‌ترین سند اصالت این ردهٔ‌اند.

ساعت غواصی با درزبندی قاب، شیشهٔ ضخیم، بازل چرخان یک‌طرفه برای اندازه‌گیری زمان غوص و نشانه‌های درخشان خوانا تعریف می‌شود. یک‌طرفه بودن بازل ویژگی ایمنی است: چرخش اتفاقی تنها زمان باقی‌مانده را کمتر نشان می‌دهد.

کرونوگراف زمان‌سنجی مستقل از نمایش ساعت است که با دکمه‌های کناری راه می‌افتد، می‌ایستد و صفر می‌شود. دو معماری کلاسیک آن چرخ ستاره‌ای (column wheel) و بادامکی (cam) است؛ اولی نرم‌تر و پرهزینه‌تر و دومی ساده‌تر و ارزان‌تر است.

شناخت فلز، نخستین گام شناسایی هر سکه است. طلا و نقره فلزهای ارزشی‌اند و عیار آن‌ها با نسبت هزارم بیان می‌شود؛ مس، برنز، مس‌ونیکل، برنج و آلومینیوم فلزهای پایه‌اند و ارزش سکه در آن‌ها از ارزش اسمی و کمیابی می‌آید نه از فلز.

نام یا نشان ضرابخانه، محل ضرب سکه را مشخص می‌کند و در سکه‌های اسلامی معمولاً به‌صورت عبارت «ضرب…» با نام شهر می‌آید. در سکه‌های ایرانی پیش از تمرکز ضرب در تهران، ده‌ها ضرابخانهٔ ولایتی فعال بودند و همین تنوع، اساس تفکیک تیپ‌ها در کاتالوگ‌هاست.

واریته تفاوت عمدی یا تصادفی در سنبه است که به گروهی از سکه‌ها تکرار می‌شود؛ خطای ضرب رویداد تک‌قلمی در فرایند تولید است؛ بازضرب، ضرب دوبارهٔ یک تیپ با تاریخ قدیمی در سال‌های بعد است. این سه مفهوم در بازار مدام با هم اشتباه می‌شوند.

واترمارک، نخ امنیتی، چاپ برجستهٔ اینتاگلیو، طرح‌های ظریف گیوشه و شمارهٔ سریال، مجموعهٔ پایهٔ عناصر امنیتی اسکناس‌اند. شناخت این عناصر هم ابزار تشخیص اصالت است و هم کلید تفکیک چاپ‌های متفاوت یک سری.

تا پیش از راه‌اندازی چاپخانهٔ داخلی، اسکناس‌های ایران نزد چاپخانه‌های خارجی سفارش داده می‌شد؛ برجسته‌ترین آن‌ها Bradbury Wilkinson، American Bank Note Company، De La Rue و Harrison & Sons بودند. نام چاپخانه معمولاً در حاشیهٔ پایین اسکناس به‌صورت ریز درج می‌شود.

اسکناس نمونه (Specimen) برای معرفی به بانک‌ها و مقام‌ها چاپ می‌شود، ارزش قانونی ندارد و معمولاً سوراخ‌کاری یا مهر «نمونه» دارد. اسکناس آزمایشی (Proof) مرحلهٔ پیش از تولید است و اسکناس باطل‌شده، قلم خارج‌شده از گردش با سوراخ ابطال است.

سه خانوادهٔ اصلی چاپ تمبر عبارت‌اند از چاپ برجستهٔ گراوور (اینتاگلیو)، چاپ مسطح لیتوگرافی و چاپ حروفی (تایپوگرافی). تشخیص روش چاپ، نخستین گام تفکیک چاپ‌های اصلی از چاپ‌های دوباره و تقلبی است.

واترمارک نقشی است که هنگام ساخت کاغذ در خمیر شکل می‌گیرد و در بسیاری از سری‌ها تنها معیار تفکیک چاپ‌های هم‌ظاهر است. جنس و ضخامت کاغذ نیز نشانهٔ مستقلی برای تاریخ‌گذاری چاپ است.

تاریخ پستی به پاکت، مسیر، نرخ و مهر می‌پردازد، نه فقط به خود تمبر. در ایران، مهرهای شهرهای مختلف، مهرهای پست خارجی مستقر در ایران و پاکت‌های عبوری، بخش پرارزش و کم‌کارشده‌ای از این حوزه‌اند.

پس از ۱۳۵۷ ش نقش‌مایهٔ تمبرهای ایران دگرگون شد: پرترهٔ شاه کنار رفت و موضوع‌های انقلاب، دفاع مقدس، مناسبت‌های مذهبی، معماری اسلامی و موضوع‌های فرهنگی و طبیعی جای آن را گرفت. انتشار سالانهٔ مناسبتی و سری‌های تعرفه‌ای به‌طور پیوسته ادامه یافته است.

نشان معمولاً امتیازی رسمی با اساسنامه و گاه چند درجه است؛ مدال برای یادبود یا خدمت اعطا می‌شود؛ ژتون و توکن نیز قطعه‌ای شبیه سکه با کارکرد محدود یا غیرپولی است. شکل گرد یا جنس فلزی به‌تنهایی نوع شیء را تعیین نمی‌کند.

نشان شیر و خورشید از مهم‌ترین نشان‌های دولتی قاجار است. نمونه‌های موزه‌ای نشان می‌دهند که این خانواده در درجه، فرم، مواد و جزئیات نقش شیر و خورشید تنوع فراوان دارد؛ بنابراین هر قطعه باید جداگانه و بر پایهٔ ساختار و کتیبه شناسایی شود.

نظام نشان‌های دورهٔ پهلوی خانواده‌های متعدد و درجه‌های گوناگون داشت. فهرست جامع نام‌ها، تاریخ تأسیس و درجات هنوز با کاتالوگ تخصصی مستقل مقابله نشده است؛ از این‌رو این مدخل تنها چارچوب پژوهش را ثبت می‌کند.

توکن‌ها و ژتون‌ها قطعاتی شبیه سکه‌اند که خارج از نظام پول رسمی، برای مصرف محلی، تجاری، خدماتی یا یادبودی ساخته شده‌اند. نبود ارزش قانونی سراسری مهم‌ترین مرز آن‌ها با سکه است.

سامانهٔ پرکردن یکی از مطمئن‌ترین نشانه‌های شناسایی نسل و خانوادهٔ خودنویس است. قطره‌چکانی، کیسه‌ای اهرمی، دکمه‌ای، پیستونی، خلأ و کارتریج/کانورتر خانواده‌های اصلی‌اند.

ابنوس سخت، سلولوئید، رزین و روکش‌های فلزی از مواد رایج بدنه‌اند. تشخیص ماده برای نگهداری مهم است، زیرا گرما، نور، آب و مواد شوینده بر هرکدام اثر متفاوت دارد.

مدل ۱۰۰ نخستین خودنویس پلیکان بود و در ۱۹۲۹ عرضه شد. سامانهٔ پیستونی و اجزای قابل تعویض آن مبنای خانواده‌ای شد که تغییرات جزئی‌اش برای تاریخ‌گذاری اهمیت دارد.

دوئوفولد خانواده‌ای تاریخی از خودنویس‌های پارکر است که از ۱۹۲۱ شناخته می‌شود. نام دوئوفولد در دوره‌های بعد دوباره استفاده شده، پس نام روی قلم بدون بررسی ساخت و سامانهٔ پرکردن تاریخ آن را ثابت نمی‌کند.

پارکر ۵۱ از ۱۹۴۱ عرضه شد و با نوک پوشیده شناخته می‌شود. خانواده شامل نسل‌های پرکن خلأ و سپس مخزن فشاری است؛ تاریخ‌گذاری دقیق باید از نوشته‌ها و ساخت قطعات انجام شود.

دوربین‌های جعبه‌ای، تاشو، دوعدسی انعکاسی، تک‌عدسی انعکاسی، مسافت‌یاب، قطع بزرگ و فوری ساختارهای جداگانه‌اند. ساختار، مسیر دید و اندازهٔ رسانه پایهٔ شناسایی است.

شمارهٔ فیلم با اندازهٔ تصویر یکی نیست. فیلم ۱۳۵ معمولاً تصویر ۲۴×۳۶ میلی‌متر می‌دهد؛ فیلم ۱۲۰ می‌تواند چند قطع متوسط مانند ۶×۶ یا ۶×۹ بسازد؛ دوربین‌های صفحه‌ای نیز ورق یا صفحهٔ جداگانه می‌پذیرند.

براونی نام خانواده‌ای گسترده از دوربین‌های سادهٔ کداک است که از ۱۹۰۰ آغاز شد و عکاسی فوریِ روزمره را همگانی کرد. مدل‌ها و فیلم‌های متعدد زیر این نام عرضه شدند و نباید یک تیپ واحد شمرده شوند.

لایکا I تولیدی در ۱۹۲۵ را باید از نمونهٔ آزمایشی Ur-Leica پیشین جدا کرد. این خانواده فیلم سینمایی ۳۵ میلی‌متری را در قالب دوربین کوچک عکاسی تثبیت کرد.

رولیفلکس از ۱۹۲۹ خانواده‌ای شاخص از دوربین‌های دوعدسی انعکاسی و قطع متوسط است. عدسی بالایی برای مشاهده و عدسی پایینی برای ثبت تصویر به‌کار می‌رود.

مدل ۹۵ که در ۱۹۴۸ عرضه شد، نخستین دوربین تجاری موفق برای تولید تصویر فوری بود. مدل‌های ۹۵A و ۹۵B ادامهٔ همین خانواده‌اند و باید جداگانه ثبت شوند.

هاسلبلاد 500C در ۱۹۵۷ معرفی شد و یک سامانهٔ ماژولار تک‌عدسی انعکاسی قطع متوسط با شاتر مرکزی در لنز بود. بدنه، خشاب، منظره‌یاب و لنز قابل تعویض‌اند.

نیکون F که در ۱۹۵۹ عرضه شد، یک سامانهٔ حرفه‌ای دوربین تک‌عدسی انعکاسی ۳۵ میلی‌متری با عدسی‌ها و منظره‌یاب‌های قابل تعویض بود.

کانن AE-1 در ۱۹۷۶ عرضه شد و با کنترل الکترونیکی مبتنی بر ریزپردازنده و نوردهی خودکار اولویت شاتر، به یکی از خانواده‌های مهم دوربین ۳۵ میلی‌متری مصرفی تبدیل شد.

کارت پستی دولتی بخشی از نوشت‌افزار پستی است و نقش تمبر از پیش روی خود کارت چاپ شده؛ کارت‌پستال تصویری معمولاً محصول ناشر خصوصی است و برای ارسال به تمبر جداگانه نیاز دارد. این دو در فهرست‌نویسی نباید یکی شمرده شوند.

کارت‌های پستی دولتی ایران قاجار بخشی از نظام نوشت‌افزار پستی‌اند و باید بر پایهٔ نقش تمبر چاپ‌شده، ارزش اسمی، متن، کاغذ و وضعیت استفاده طبقه‌بندی شوند. فهرست کامل گونه‌ها در نمایشگاه تخصصی انجمن مطالعات تمبرشناسی ایران مستند شده است.

کارت‌پستال‌های تصویری دورهٔ قاجار منبعی برای تاریخ عکاسی، شهر، معماری و زندگی روزمره‌اند. عکاس تصویر، ناشر کارت و چاپخانه سه نقش جدا هستند و نباید بدون سند به یک شخص نسبت داده شوند.

کارت‌پستال‌های شهری، بناها و مناظر ایران در دورهٔ پهلوی به‌صورت چاپی و عکس واقعی منتشر شدند، اما فهرست نهادی جامعی از ناشران و سری‌ها در منابع بررسی‌شده یافت نشد. این مدخل فعلاً چارچوب ثبت را ارائه می‌کند.

کارت عکس واقعی یک چاپ عکاسی روی کاغذ حساس به نور است؛ کارت چاپی تصویر را با مرکب و فرایندهایی مانند نیم‌سایه، لیتوگرافی یا چاپ نوری مکانیکی بازتولید می‌کند. تشخیص با ذره‌بین و بررسی الگوی ترام انجام می‌شود.