اسکناس‌ها

نخستین سری اسکناس‌های بانک ملی ایران با پرترهٔ رضاشاه تمام‌رخ و کلاه بلند. این سری شامل شش ارزش اسمی است و چاپ آن بر عهدهٔ American Bank Note Company بوده است.

خردترین ارزش اسمی نخستین سری بانک ملی؛ سبز تیره روی زمینهٔ چندرنگ با پرترهٔ رضاشاه در سمت چپ.

قهوه‌ای روی زمینهٔ چندرنگ، با پرترهٔ رضاشاه با کلاه بلند در سمت راست.

دومین سری بانک ملی با پرترهٔ سه‌رخ رضاشاه رو به چپ. این سری هفت ارزش اسمی دارد و نخستین بار اسکناس ۱۰۰۰ ریالی در آن منتشر شده است.

فهرست ساختاری سری‌های بانک ملی ایران با محدودهٔ شمارهٔ Pick هر سری. این فهرست نقشهٔ راه تکمیل پایگاه است: هر سری تا زمانی که ارزش‌های اسمی آن با دو منبع مستقل مقابله نشود، «در دست مقابله» می‌ماند.

از ۱۳۳۹ ش انتشار اسکناس به بانک مرکزی ایران منتقل شد. سری‌های دههٔ ۱۳۵۰ شامل ارزش‌های بالای ۵۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ ریالی و یک اسکناس یادبود پنجاهمین سال پهلوی است.

بانک شاهنشاهی ایران از ۱۸۹۰ م تا ۱۹۳۲ م تنها ناشر اسکناس در ایران بود. اسکناس‌های آن به واحد تومان و «قابل پرداخت در» یک شهر معین صادر می‌شدند؛ همین نام شهر مهم‌ترین واریتهٔ گردآوری این دوره است.

پس از کناره‌گیری رضاشاه در ۱۳۲۰ ش، پرترهٔ شاه جوان جای پرترهٔ پدر را گرفت. از ۱۹۴۴ تا ۱۹۵۸ م شش سری متوالی منتشر شد و واحد ۲۰۰ ریالی نخستین بار در سری ۱۹۴۸–۱۹۵۱ ظاهر شد.

بانک مرکزی ایران از ۱۳۴۰ ش انتشار اسکناس را بر عهده گرفت. هشت سری متوالی تا انقلاب منتشر شد و ارزش‌های ۵۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ ریالی نخستین بار در سری ۱۹۷۱ «پانل روشن» ظاهر شدند.

پس از انقلاب، تا آماده‌شدن طرح‌های تازه، موجودی اسکناس‌های دورهٔ پهلوی با یک نقش‌مایهٔ اسلیمی روی پرترهٔ شاه سورشارژ شد. سه موج پیاپی سورشارژ ثبت شده است و این اسکناس‌ها ردهٔ جداگانه‌ای در گردآوری‌اند.

از ۱۹۸۱ م طرح‌های کاملاً تازه و بدون پرترهٔ شاه منتشر شد. از ۱۹۹۲ م پرترهٔ آیت‌الله خمینی روی بیشتر ارزش‌ها نشست و تورم بلندمدت ارزش‌ها را تا ۱۰۰۰۰۰ ریال بالا برد.

واترمارک، نخ امنیتی، چاپ برجستهٔ اینتاگلیو، طرح‌های ظریف گیوشه و شمارهٔ سریال، مجموعهٔ پایهٔ عناصر امنیتی اسکناس‌اند. شناخت این عناصر هم ابزار تشخیص اصالت است و هم کلید تفکیک چاپ‌های متفاوت یک سری.

تا پیش از راه‌اندازی چاپخانهٔ داخلی، اسکناس‌های ایران نزد چاپخانه‌های خارجی سفارش داده می‌شد؛ برجسته‌ترین آن‌ها Bradbury Wilkinson، American Bank Note Company، De La Rue و Harrison & Sons بودند. نام چاپخانه معمولاً در حاشیهٔ پایین اسکناس به‌صورت ریز درج می‌شود.

اسکناس نمونه (Specimen) برای معرفی به بانک‌ها و مقام‌ها چاپ می‌شود، ارزش قانونی ندارد و معمولاً سوراخ‌کاری یا مهر «نمونه» دارد. اسکناس آزمایشی (Proof) مرحلهٔ پیش از تولید است و اسکناس باطل‌شده، قلم خارج‌شده از گردش با سوراخ ابطال است.