سکه‌ها

قران نقره واحد پایهٔ نظام پولی قاجار پس از اصلاح ضرب در دورهٔ فتحعلی‌شاه است. نمونهٔ تصویرشده در این صفحه سکه‌ای است که در منبع تصویری به سال ۱۸۳۰ میلادی نسبت داده شده است.

شاهی سفید، خردترین سکهٔ نقرهٔ رایج دورهٔ ناصری، معادل ۰٫۰۵ قران. تیپ ۲ آن میان سال‌های ۱۲۹۷ تا ۱۳۰۹ ق ضرب شده است.

فلوس، سکهٔ مسی خرد و محلی، در دورهٔ قاجار در ضرابخانه‌های شهری ضرب می‌شد و نقش‌مایه‌های جانوری و گیاهی متنوعی دارد. طبقه‌بندی دقیق فلوس‌ها هنوز در منابع تخصصی کامل نشده است.

بزرگ‌ترین سکهٔ نقرهٔ نخستین سال‌های پهلوی، پیش از اصلاح پولی ۱۳۱۰ و در چارچوب نظام قران ضرب شده است.

سکهٔ نقرهٔ میانی نظام قران در نخستین سال‌های پهلوی، ضرب‌شده میان ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۸ شمسی.

نخستین ریال نقرهٔ نظام پولی جدید؛ با اصلاح ۱۳۱۰/۱۳۱۱ ریال جایگزین قران شد و از ۱۳۱۴ هر ریال معادل ۱۰۰ دینار تعریف گردید.

نیم‌ریال نقرهٔ نظام ریالی، هم‌خانوادهٔ یک ریال با همان عیار ۰٫۸۲۸. در سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۵ ش (۱۹۳۱–۱۹۳۶ م) در دورهٔ رضاشاه ضرب شد؛ وزن آن ۲٫۵ گرم، قطر ۱۸ میلی‌متر و شمارهٔ مرجع آن KM# 1128 است.

تغییر واحد پول ایران کلید تاریخ‌گذاری سکه و اسکناس است: تومان/قران تا ۱۳۱۰ ش، سپس ریال.

از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ ش مسکوکات رایج ایران عمدتاً از آلیاژ مس‌ونیکل و در ارزش‌های ۱، ۲، ۵، ۱۰، ۲۰ و ۵۰ ریال ضرب شد. طرح ثابت این دوره پرترهٔ شاه بر روی سکه و ارزش اسمی درون حلقهٔ گیاهی بر پشت آن است.

پرکاربردترین سکهٔ میان‌ارزش دههٔ ۱۳۵۰، از ۱۳۴۷ تا ۲۵۳۷ ضرب شده و در بیشتر مجموعه‌های ایرانی حاضر است.

سکه‌های طلای پهلوی با عیار ثابت ۰٫۹۰۰ در پنج وزن ربع، نیم، یک، دو‌ونیم و پنج پهلوی ضرب شدند. وزن هر واحد دقیقاً نسبت مضربی وزن یک پهلوی (۸٫۱۳۵۹۸ گرم) است و همین نسبت ساده مهم‌ترین ابزار تشخیص اصالت وز…

به مناسبت جشن‌های ۲۵۰۰ساله در ۱۳۵۰ ش مجموعه‌ای از سکه‌های یادبود نقره و طلا با نقش‌مایه‌های هخامنشی ضرب شد. این سکه‌ها برای گردش پولی ضرب نشدند و در ردهٔ NCLT طبقه‌بندی می‌شوند.

پس از ۱۳۵۷ ش پرترهٔ شاه از سکه‌ها حذف و جای آن را نقش‌مایه‌های معماری اسلامی، خط و نشان ملی گرفت. تورم بلندمدت باعث شد ارزش اسمی سکه‌ها از ۱۰ ریال تا ۵۰۰۰ ریال بالا برود و ماژول (قطر و وزن) سکه‌ها چند…

دریک سکهٔ طلای هخامنشی با نقش شاه کمان‌دار است. تیپ، تاریخ‌گذاری و مشخصات هر نمونه باید با ارجاع کاتالوگی همان نمونه ثبت شود؛ وزن اسمی یا شباهت تصویر به‌تنهایی اصالت را ثابت نمی‌کند.

سیگلوس همتای نقره‌ای دریک و رایج‌ترین سکهٔ نقرهٔ هخامنشی است. نقش‌مایهٔ آن همان شاه کمان‌دار است و بیشتر نمونه‌ها به ضرابخانهٔ سارد نسبت داده می‌شوند.

درهم، سکهٔ اصلی در گردش دورهٔ اشکانی است: نیم‌رخ شاه رو به چپ بر روی سکه و کمان‌دار نشسته (آرشک، بنیان‌گذار دودمان) با کتیبهٔ یونانی بر پشت آن. طبقه‌بندی جهانی این سکه‌ها بر پایهٔ شماره‌های Sellwood ا…

درهم پهن و نازک ساسانی، با نیم‌رخ شاه و تاج ویژهٔ او بر روی سکه و آتشدان با دو نگهبان بر پشت آن، فراوان‌ترین سکهٔ باستانی در مجموعه‌های ایرانی است. تاج شاه، علامت ضرابخانه و سال سلطنت سه کلید شناسایی …

پس از فروپاشی ساسانیان، والیان عرب سال‌ها همان درهم ساسانی را با افزودن عبارت‌های عربی در حاشیه ضرب کردند. این سکه‌ها حلقهٔ پیوند سکه‌شناسی ایران باستان و دورهٔ اسلامی‌اند.

عباسی، سکهٔ اصلی تجاری صفوی، از زمان شاه عباس یکم نام گرفت و نامش تا دورهٔ افشار، زند و آغاز قاجار ماند. سکه بی‌پیکره است و تمام سطح آن را کتیبهٔ دینی و نام حکمران، ضرابخانه و سال قمری پر می‌کند.

نادرشاه پس از لشکرکشی به هند (۱۷۳۹ م) واحد «روپیه» را در ضرابخانه‌های شرقی به نظام پولی ایران افزود، در حالی که عباسی در ضرابخانه‌های غربی ادامه یافت.

کریم‌خان زند خود را «وکیل‌الرعایا» می‌خواند و نه شاه؛ همین لقب روی سکه‌های او نقش بسته و بارزترین نشانهٔ شناسایی مسکوکات زند است.

یک سکهٔ ایرانی می‌تواند به پنج نظام تاریخی متفاوت تاریخ خورده باشد. خواندن درست تاریخ، پیش‌شرط هر انتساب است.

پوند طلای انگلیس، شناخته‌شده در ایران با نام «لیرهٔ انگلیسی»، یکی از پرگردش‌ترین سکه‌های طلای خارجی در بازار ایران است. مشخصات آن از ۱۸۱۷ م تاکنون بدون تغییر مانده است.

این سکهٔ نقرهٔ اتریشی قرن‌ها پول تجاری خلیج فارس، شبه‌جزیره و شرق آفریقا بود و در ایران نیز گردش داشت. نکتهٔ کلیدی آن این است که تاریخ روی سکه، سال ضرب نیست.

چهار دوکات طلای اتریش با طلای بسیار زرد و نازک‌بودن ورقه‌اش در بازار ایران شناخته می‌شود. نمونه‌های با تاریخ ۱۹۱۵ بازضرب رسمی‌اند و همچنان تولید می‌شوند.

واحدهای پولی قاجار بر پایهٔ قران نقره استوار بود: هر تومان برابر ۱۰ قران و هر قران برابر ۲۰ شاهی. سکه‌های طلا (تومان)، نقره (قران و اجزای آن) و مس (فلوس) هم‌زمان در گردش بودند و تا پیش از راه‌اندازی ض…

محمدشاه (۱۲۵۰–۱۲۶۴ ق) سکه‌های طلا، نقره و مس را با همان ساختار دورهٔ فتحعلی‌شاه ادامه داد؛ تفاوت اصلی در متن نام پادشاه و در گسترش کاربرد نقش شیر و خورشید بر برخی تیپ‌هاست. ضرب همچنان دستی و پراکنده د…

تومان طلا بالاترین واحد پولی دورهٔ ناصری بود و در کسرهای ۱/۵، ۱/۲، ۱، ۲ و ۵ تومان ضرب می‌شد. تیپ‌های متأخر این دوره پرترهٔ شاه را بر روی سکه دارند؛ تیپ‌های نخستین تنها خط و نشان شیر و خورشید دارند.

در دورهٔ مظفرالدین‌شاه (۱۳۱۳–۱۳۲۴ ق) ضرب ماشینی در ضرابخانهٔ تهران تثبیت شد و سکه‌ها یکدست‌تر، گردتر و با لبهٔ منظم درآمدند. قران نقره با پرترهٔ شاه و پشت شیر و خورشید، تیپ شاخص این دوره است.

سلطنت کوتاه محمدعلی‌شاه (۱۳۲۴–۱۳۲۷ ق) باعث شد شمار تیپ‌ها و سال‌های ضرب این دوره اندک باشد؛ همین کمیابی نسبی، سکه‌های او را در میان مجموعه‌داران قاجار مطلوب کرده است. ساختار واحدها همان قران و تومان ا…

احمدشاه (۱۳۲۷–۱۳۴۴ ق) آخرین پادشاه قاجار بود و سکه‌های او پل میان نظام قران قاجاری و اصلاح پولی دورهٔ رضاشاه‌اند. قران‌های نقرهٔ این دوره فراوان‌اند و در بیشتر مجموعه‌های مقدماتی دیده می‌شوند.

جنس و ترکیب اعلام‌شده در مرجع یکی از داده‌های شناسایی سکه است. عیار برخی آلیاژهای طلا و نقره با نسبت هزارم بیان می‌شود؛ مس، برنز، مس‌ونیکل، برنج، آلومینیوم و ترکیب‌های روکش‌دار نیز در دوره‌ها و کشورها…

نام، اختصار یا نشان ضرابخانه در برخی سکه‌ها محل منتسب به ضرب را ثبت می‌کند؛ در شماری از سکه‌های اسلامی نام شهر در عبارت ضرب آمده است. شکل و جای نشانه میان دوره‌ها یکسان نیست و خوانش باید با مرجع همان …

واریته تفاوت تکرارشونده‌ای است که مرجع برای یک تیپ تفکیک می‌کند؛ خطای ضرب از رویدادی در ساخت پولک یا ضرب یک نمونه پدید می‌آید؛ بازضرب انتشار متأخری با ابزار، تاریخ یا الگوی پیشین است. مرز اصطلاح‌ها را…

درشت‌ترین سکهٔ نقرهٔ پادشاهی عراق در دورهٔ فیصل اول که در بازار مرزی و مجموعه‌های ایرانی دیده می‌شود.

روپیهٔ نقرهٔ هند بریتانیا در خلیج فارس و بنادر جنوبی ایران گردش گسترده داشت و در مجموعه‌های ایرانی فراوان است.

ین نقرهٔ میجی در دو اندازه ضرب شد و در کنار «دلار تجاری» ژاپن یکی از سکه‌های نقرهٔ تجارت آسیایی است.

سکهٔ طلای بیست فرانک فرانسه، پایهٔ نظام لاتین و از رایج‌ترین سکه‌های طلای اروپایی در بازار ایران.

سکهٔ طلای بیست مارک امپراتوری آلمان با تصویر ویلهلم دوم؛ از رواج رسمی آن در ۱۹۳۸ م جلوگیری شد.

سکهٔ طلای بیست فرانک سوئیس معروف به ورنلی، هم‌وزن و هم‌عیار ناپلئون فرانسه و بسیار رایج در معاملات طلای منطقه.

ضرابخانه‌های سیدنی، ملبورن و پرت از ۱۸۵۵ تا ۱۹۳۲ م سوورن طلا ضرب کردند. حرف کوچک ضرابخانه (S، M، P) کلید تفکیک این سکه‌ها از سوورن لندن است.

کروگرراند نخستین سکهٔ شمش طلای مدرن است؛ یک اونس طلای خالص در آلیاژ با مس که آن را سخت‌تر می‌کند.

دو خانوادهٔ دلار نقرهٔ آمریکا که در مجموعه‌های ایرانی نیز دیده می‌شوند؛ مورگان و سپس پیس‌دالر جانشین آن شد. مجموعهٔ ملی سکهٔ اسمیتسونین نمونه‌های مرجع آن‌ها را نگهداری می‌کند.

خردسکه‌های نقرهٔ پادشاهی عراق در پی تأسیس واحد دینار در ۱۹۳۱ م؛ همراه ریال نقره یک نظام کامل می‌سازند.

ریال نقرهٔ سعودی که در راه زیارت و تجارت خلیج فارس رواج داشت و در مجموعه‌های ایرانی فراوان است.

تومان و اشرفی طلای فتحعلی‌شاه، ضرب‌شده به روش چکشی در ضرابخانه‌های تهران، رشت و دارالعباده یزد؛ وزن آن‌ها در طول سلطنت تغییر کرده است.

روبل نقرهٔ نیکلای دوم از ۱۸۹۵ تا ۱۹۱۵ م ضرب شد و در مرزهای شمالی ایران، آذربایجان و خراسان گردش داشت. کتیبهٔ عیار روی لبهٔ سکه یکی از کلیدهای اصالت‌سنجی آن است.

دلار نقرهٔ یوان شی‌کای، معروف به «فت‌من»، جانشین دلار مکزیکی در تجارت شرق آسیا شد. وزن دقیق آن میان منابع اختلاف دارد و باید با مرجع کاتالوگ سنجیده شود.