خلاص‌ها

ترتیب پیدایش خلاص‌ها و سامانه‌های کوک، ستون فقرات تاریخ‌گذاری ساعت‌های قدیمی است.

کهن‌ترین خلاص مکانیکی ساعت‌های اروپایی. چرخ تاج با دو پالت روی میله‌ای عمود بر آن درگیر می‌شود. در ساعت‌های جیبی تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم به‌کار می‌رفت و حضور آن نشانهٔ قدمت است.

خلاصی اصطکاکی با استوانهٔ نیم‌بریده روی محور ترازو که امکان ساخت ساعت‌های نازک را فراهم کرد و در سدهٔ نوزدهم در ساعت‌های سوئیسی و فرانسوی بسیار رایج بود.

خلاصی با دو رده دندانه (یا دو چرخ) که یک‌درمیان قفل و تکانه را انجام می‌دهند. دقیق اما شکننده؛ در ساعت‌های انگلیسی مرغوب و بعدها در ساعت‌های ارزان آمریکایی به‌کار رفت.

خلاص غالب ساعت مکانیکی. اهرم واسط، ترازو را میان دو تکانه آزاد می‌گذارد و همین «جدایی» دقت آن را از خلاص‌های اصطکاکی بالاتر می‌برد. دو شاخهٔ تاریخی اصلی آن انگلیسی و سوئیسی است.

خلاص آزاد با تکانهٔ یک‌طرفه که در کرنومترهای دریایی و ساعت‌های جیبی دقت‌بالا به‌کار می‌رفت. به ضربه حساس است و به همین دلیل در ساعت مچی رایج نشد.

خلاصی که جرج دنیلز طراحی کرد تا با جداسازی قفل و تکانه، اصطکاک لغزشی خلاص اهرمی را کاهش دهد. این خلاص در تولید انبوه از اواخر سدهٔ بیستم به‌کار گرفته شد.

در گونهٔ انگلیسی فرار اهرمی، دندانه‌های چرخ فرار نوک‌تیز و شعاعی‌اند و اهرم معمولاً نسبت به محور چرخ‌ها زاویهٔ قائم دارد (چیدمان به‌اصطلاح right-angle). این معماری در ساعت‌سازی بریتانیا تا اواخر سدهٔ نوزدهم پابرجا ماند.

گونهٔ سوئیسی با دندانه‌های پهن و کج چرخ فرار و چیدمان خطی اهرم و بالانس شناخته می‌شود. این معماری ساخت انبوه و تعویض‌پذیری قطعات را آسان کرد و تا امروز پایهٔ عملی همهٔ ساعت‌های مکانیکی مرغوب است.

در فرار پین‌پالت، به‌جای سنگ‌های پالت، دو پین فلزی عمودی روی اهرم می‌نشیند. جورج فردریک روسکوف این ساختار را برای ساخت ساعت ارزان و بادوام به کار برد و همین ردهٔ ساعت، ساعت جیبی را از کالای اشرافی به کالای همگانی بدل کرد.