تاریخ اسکناس در ایران
A history of Iranian banknotes
از اسکناس‌های بانک شاهنشاهی ایران تا بانک ملی، بانک مرکزی و سری‌های جمهوری اسلامی — با کلیدهای تشخیص سری و امضا.
بانک شاهنشاهی ایران
بانک شاهنشاهی ایران در ۱۸۸۹ میلادی با امتیاز انحصاری انتشار اسکناس تأسیس شد و نخستین اسکناس‌هایش را در ۱۸۹۰ منتشر کرد.
این اسکناس‌ها به تومان و قران نام‌گذاری شده و اغلب نام شهر شعبهٔ منتشرکننده را دارند؛ شعبه و تاریخ بخشی از شناسهٔ هر گونه است.
بیشتر این اسکناس‌ها کمیاب‌اند و نسخه‌های نمونه (Specimen) و بدل در بازار دیده می‌شود.
بانک ملی ایران
بانک ملی ایران در ۱۳۰۷ خورشیدی تأسیس شد و از ۱۳۱۱ انتشار اسکناس را از بانک شاهنشاهی تحویل گرفت.
نخستین سری بانک ملی به ریال و با تصویر رضاشاه منتشر شد؛ سری‌های بعدی تصویر محمدرضاشاه را دارند.
در کاتالوگ پیک هر سری با سال انتشار و امضاها از هم جدا می‌شود.
بانک مرکزی ایران
بانک مرکزی ایران در ۱۳۳۹ خورشیدی تأسیس شد و از آن پس ناشر اسکناس است.
پس از ۱۳۵۷ نخست روی اسکناس‌های پهلوی مهر یا طرح پوشانندهٔ تصویر شاه چاپ شد و سپس سری‌های تازه منتشر شد.
در سری‌های جمهوری اسلامی، ترکیب امضای رئیس کل بانک مرکزی و وزیر اقتصاد مهم‌ترین کلید تشخیص واریته است.
شناسایی یک اسکناس
بانک ناشر، ارزش اسمی، تاریخ یا سری، امضاها و نشانهٔ آب‌نما را جدا ثبت کنید.
شمارهٔ پیک (SCWPM) را با ویرایش کاتالوگ بنویسید؛ شماره‌ها در ویرایش‌های مختلف گاهی تغییر می‌کند.
اسکناس‌های جایگزین (Replacement)، نمونه و خطای چاپ واریته‌های جدا هستند.
هشدار
شست‌وشو، اتو کردن و چسب‌زدن می‌تواند کاغذ و سطح اسکناس را تغییر دهد. این مداخلات را پنهان نکنید؛ اثر بر درجه و شرح وضعیت به مقیاس و بررسی همان نمونه وابسته است.
پروندهٔ شناسایی: ناشر، سری و امضا
عنوان بانک و ارزش اسمی را از خود اسکناس رونویسی کنید؛ واحد تومان یا ریال را پیش از مقایسه مشخص کنید.
تاریخ چاپ‌شده، سال انتشار منبع و بازهٔ سری را جدا نگه دارید؛ نبود تاریخ چاپ‌شده را با سال حدسی پر نکنید.
امضاها، مهر سربار و نام شعبه را در عکس خوانا مستند کنید؛ نام امضاکننده را فقط از مرجع همان سری وارد کنید.
برای هر شمارهٔ پیک، نام و ویرایش مرجع و تفاوت‌های مشاهده‌شده را بنویسید؛ شمارهٔ سریال یک نمونه جای شمارهٔ تیپ را نمی‌گیرد.
عکسِ تیپ، نمونه و مهر سربار
روی و پشت باید متعلق به همان تیپ مستند باشند. تصویر نمونهٔ SPECIMEN را به‌عنوان نمونه معرفی کنید، نه اسکناس گردش عادی؛ مهر سربار، ابطال یا چاپ مجدد نیز باید در عنوان عکس توضیح داده شود. تصویر رو و پشت، به‌تنهایی واترمارک یا اصالت اسکناس دیگری را تأیید نمی‌کند.
منابع این راهنما
- بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایرانCentral Bank of the Islamic Republic of Iranمشاهدهٔ منبع
- کاتالوگ استاندارد اسکناس‌های جهان (پیک)Standard Catalog of World Paper Money (Pick)Albert Pick و ویراستاران بعدی · Krause Publications
- انجمن بین‌المللی اسکناس‌شناسیInternational Bank Note Society (IBNS)مشاهدهٔ منبع
- نمایهٔ سری‌های بانک ملی ایرانBanknote.ws — Bank Melli Iran series indexمشاهدهٔ منبع
- دانشنامهٔ ایرانیکاEncyclopaedia Iranicaمشاهدهٔ منبع
- PMG / NumisMaster World Note Price Guideمشاهدهٔ منبع