اسناد و فرمان‌های قاجار: شناخت و نگهداری
Qajar documents and farmans
راهنمای شناخت فرمان‌ها، قباله‌ها و اسناد دیوانی قاجار — طغرا، مهر، کاغذ و خط — و اصول نگهداری کاغذ تاریخی.
اجزای فرمان
فرمان‌های شاهی معمولاً با طغرا یا عبارت سرلوحه آغاز می‌شوند و مهر شاه در بالا یا پشت سند است.
نام شاه، تاریخ قمری و نام گیرنده باید با یکدیگر و با دورهٔ فرمانروایی سازگار باشند.
کاغذ و خط
اسناد دیوانی اغلب به خط شکسته‌نستعلیق یا نستعلیق نوشته شده‌اند.
کاغذ آهارمهره‌شده ایرانی و کاغذهای وارداتی اروپایی (گاه با واترمارک) هر دو در این دوره به کار رفته‌اند؛ واترمارک را زیر نور گذرا ثبت کنید.
نگهداری
سند را با تکیه‌گاه مناسب و پوشهٔ سازگار با جنس آن نگه دارید؛ سند تاخورده یا شکننده را به زور صاف نکنید. از چسب خانگی، پلاستیک PVC و آفتاب مستقیم پرهیز کنید.
مرکب آهن‌مازو ممکن است کاغذ را بخورد؛ سند آسیب‌دیده را به مرمتگر بسپارید و خودتان آن را نشویید.
پروندهٔ سند: متن، مهر و پشت
نمای کامل روی و پشت، سرلوحه، مهرها و یادداشت‌های حاشیه را با یک شناسه و مقیاس ثبت کنید.
نام گیرنده، موضوع، تاریخ و محل را جدا رونویسی کنید؛ متن نامطمئن را با علامت و توضیح نگه دارید.
مهر یا نام شاه به‌تنهایی سند را فرمان شاهی نمی‌کند؛ متن، کارکرد و مرجع آرشیوی را نیز بررسی کنید.
شمارهٔ آرشیو و سابقهٔ مالکیت را جدا از تاریخ سند نگه دارید؛ عنوان متأخر روی پوشه ممکن است بخشی از متن اصلی نباشد.
وقتی باز کردن سند خطر دارد
برای گرفتن عکس، تاهای خشک، مهر برجسته یا بخش‌های چسبیده را با فشار باز نکنید. واترمارک را فقط با روشی بدون تماس و سازگار با وضعیت سند بررسی کنید؛ تشخیص جنس کاغذ یا مرکب از عکس عمومی قطعی نیست.
منابع این راهنما
- دانشنامهٔ ایرانیکا — فرمانEncyclopaedia Iranica — Farmānمشاهدهٔ منبع
- دانشنامهٔ ایرانیکا — کاغذEncyclopaedia Iranica — Paperمشاهدهٔ منبع
- دانشنامهٔ ایرانیکا — خوشنویسیEncyclopaedia Iranica — Calligraphyمشاهدهٔ منبع
- استاندارد ایزو ۹۷۰۶ — ماندگاری کاغذISO 9706 — Paper for documents, requirements for permanenceمشاهدهٔ منبع
- کتابخانهٔ کنگره — مواد نادر فارسیLibrary of Congress — Persian Rare Materialsمشاهدهٔ منبع