قلم

شمارهٔ تیپ و داده‌های مرجع را جداگانه مقابله کنید؛ شباهت ظاهری تأیید اصالت نیست.

• قلم نوعی قلم‌نی است که از نی خشک و بریده‌شده ساخته می‌شود و در خوشنویسی اسلامی کاربرد دارد. این ابزار در سنت اسلامی به عنوان نمادی مهم از خرد شناخته می‌شود و بر اهمیت دانش و آموزش در این فرهنگ تأکید دارد.
• واژه قلم از ریشه عربی ق-ل-م به معنای ناخن، قلم یا گندم گرفته شده است. این واژه در نهایت از واژه یونانی «کالاموس» (κάλαμος) به معنای نی یا قلم‌نی وام گرفته شده است که به عقیده نولدکه (Nöldeke) احتمالاً از طریق زبان گعز وارد شده است.
• ساقه‌های نی توخالی بسته به نوع خط مورد نظر با زوایای خاصی بریده می‌شوند. نوع نی انتخابی به سلیقه خوشنویس بستگی دارد؛ برای نمونه، جعفر تبریزی (Ja'far Tabrizi) نی‌های واسطی و آمویی را ترجیح می‌داد. طول مطلوب قلم بین دوازده تا شانزده اینچ است و نباید بیش از حد خشک باشد تا تعادل مناسبی میان استحکام و انعطاف‌پذیری داشته باشد.
• مفاهیم دانش و نوشتن در اسلام اهمیت بسیاری دارند و قلم به عنوان نماد خرد در قرآن مورد احترام است؛ چنان‌که سوره ۶۸ «القلم» نام دارد. در میان مسلمانان این باور رایج است که بی‌احترامی به سنت خوشنویسی نشان‌دهنده بی‌سوادی و نادانی فرد است. حضور فیزیکی حروف مکتوب قرآن در اسلام، همانند شمایل‌ها برای بیزانسی‌ها، کارکرد برکت و محافظت داشت. به همین دلیل، خوشنویسان اسلامی جایگاه اجتماعی بالایی داشتند.
• خوشنویسی جایگاه مرکزی در هنر اسلامی دارد و لوازم جانبی متنوعی مانند قلمدان، دوات و چاقو برای تراشیدن نی همراه قلم استفاده می‌شود. مرکب‌های قدیمی اغلب سیاه یا قهوه‌ای تیره بودند و از صمغ عربی، دوده، مازو یا زاج ساخته می‌شدند. ابوعلی محمد بن مقله (Abu Ali Muhammad ibn Muqla)، از مقامات عباسی، سیستم استانداردی برای خوشنویسی بر اساس علائم نوک قلم‌نی و اصول هندسی ابداع کرد. همچنین استفاده از مرکب‌های فلزی روی پوست‌های رنگی از بیزانس به اسپانیای مسلمان منتقل شد و خوشنویسی عربی به اروپا راه یافت.

1. ۱

   شرح این صفحه در سطح نوع (مدل/سری) است؛ برای شناسایی یک نمونهٔ مشخص، نشانه‌ها و شماره‌های آن باید با منابع تخصصی و کاتالوگ‌های مرجع تطبیق داده شود.

2. ۲

   تصویر از ویکی‌انبار است و یک نمونهٔ واقعی از همین نوع را نشان می‌دهد؛ پروانه و پدیدآور آن زیر تصویر آمده است.